Նոյեմբերի 18, 2017

Դարձվածների իմաստային-ոճական արժեքը Ս․ Այվազյանի “Տուր ձեռքդ, կյանք” վիպակում

Դարձվածների իմաստային-ոճական արժեքը Ս․ Այվազյանի “Տուր ձեռքդ, կյանք” վիպակում

Հա­րա­զատ բնօր­րա­նի՝ ­Զան­գե­զու­րի կեն­սա­տու բնաշ­խար­հից են ծնունդ ա­ռել Ս. Այ­վազ­յա­նի ստեղ­ծա­գոր­ծութ­յուն­նե­րը: Ն­րա «­Տուր ձեռքդ, կյանք» վե­պը գե­ղար­վես­տա­կան ամ­փո­փումն է հե­ղի­նա­կի տե­սած ու ապ­րած կյան­քի, տխուր ու դառն ապ­րում­նե­րով առ­լե­ցուն ման­կութ­յան, մա­քուր ու լու­սա­վոր ե­րազ­նե­րով պա­րուր­ված պա­տա­նե­կութ­յան: Այ­վազ­յա­նի վար­պետ գրչի տակ կյան­քի դժվա­րին ճա­նա­պար­հի խա­չու­ղի­նե­րում բախ­վող սուր բնա­վո­րութ­յուն­ներն ի­րենց ապ­րում­նե­րով ու հույ­զե­րով հոր­ձանք-հոր­ձանք փո­խարկ­վում են գե­ղար­վես­տա­կան անկրկ­նե­լի պատ­կեր­նե­րի, ո­րոնք հե­ղի­նա­կը ներ­կա­յաց­նում է պարզ ու հաս­կա­նա­լի լեզ­վով, բայց միա­ժա­մա­նակ հա­րուստ բա­ռա­պա­շա­րով: Այդ բա­ռա­պա­շա­րի մի փոք­րիկ պա­տա­ռիկն են կազ­մում վե­պում գոր­ծած­ված դարձ­վածք­նե­րը, ո­րոնք թեև թվով այդ­քան էլ շատ չեն, բայց հան­դես գա­լով ո­ճա­կան ինք­նա­տիպ նրբի­մաստ­նե­րով՝ խոս­քը դարձ­նում են ա­վե­լի սեղմ ու դի­պուկ, կեն­դա­նի ու ազ­դե­ցիկ: Այ­վազ­յա­նը մեծ կար­ևո­րութ­յուն է տվել ժո­ղովըր­դա­կան կեն­դա­նի լեզ­վին: Իսկ մենք գի­տենք, որ դարձ­վածք­նե­րի հարս­տութ­յան կեն­սա­տու ա­կուն­քը ժո­ղովր­դա­կան խոսքն է, ժո­ղովր­դի կեն­դա­նի լե­զուն:

Ու­սում­նա­սի­րե­լով դարձ­վածք­նե­րի գոր­ծա­ծութ­յու­նը նշված վե­պում՝ տես­նում ենք, որ դրանք հա­րա­զա­տո­րեն ար­տա­ցո­լում են ժո­ղովր­դի լեզ­վամ­տա­ծո­ղութ­յան ինք­նա­տի­պութ­յու­նը, ընդգ­ծում են ազ­գա­յին սո­վո­րույթ­ներն ու բար­քե­րը, այ­սինքն «կար­ևոր են ոչ միայն իբրև լեզ­վա­կան շի­նան­յութ, այլև որ­պես մտքի ար­տա­հայտ­ման ազ­գա­յին ձևեր»:[1] ­Վե­պի դարձ­վածք­նե­րը նպաս­տում են լեզ­վի ճո­խութ­յանն ու գե­ղեց­կութ­յա­նը, սեղ­մութ­յանն ու պատ­կե­րա­վո­րութ­յա­նը: ­Սա­կայն, որ ա­մե­նա­կար­ևորն է, դրանց մի­ջո­ցով հե­ղի­նա­կը խտաց­նում է իր հե­րոս­նե­րի հո­գե­կան ապ­րում­նե­րը, աշ­խա­տա­վոր գյու­ղա­ցու կռիվն ա­նար­դա­րութ­յան դեմ, մարդ­կա­յին հա­կոտն­յա ճա­կա­տագ­րե­րի բա­խու­մը, կյան­քից դուրս շպրտված, բայց կյանքն ան­սահ­մա­նո­րեն սի­րող հայ մոր ու կնոջ ցա­վը:

­Ման­կան պարզ ու զու­լալ աչ­քե­րով աշ­խար­հին նա­յող հե­րո­սը՝ ին­քը հե­ղի­նա­կը՝ մա­նուկ հա­սա­կից որ­բա­ցած, հի­վանդ ու միայ­նակ մոր խնամ­քին մնա­ցած ­Շո­մի­կը, ա­մեն քայ­լա­փո­խի բախ­վում է կյան­քի ան­սանձ դառ­նութ­յուն­նե­րին, ա­նար­դա­րութ­յուն­նե­րին, բայց չի կոտր­վում, չի հու­սալք­վում, չի չա­րա­նում ու ձեռ­քը կրկին մեկ­նում է կյան­քին. «­Տո՛ւր ձեռքդ, կյա՛նք»: Ս­ևակ Ար­զու­ման­յա­նի խոս­քով՝ Այ­վազ­յա­նի հե­րո­սը «որ­բութ­յան, դառ­նութ­յան քա­րե­ղեն դի­մադ­րութ­յուն­ներ է հաղ­թա­հա­րել, բայց միշտ «հա­վա­տի կրա­կով է դի­մա­ցել կրակ­նե­րին»»[2]:

Ո՞ւմ հարց­նի որբ մա­նուկն իր դժբախ­տութ­յան պատ­ճա­ռը, ին­չո՞ւ ու­րիշ ե­րե­խա­նե­րի նման ին­քը նույն­պես չի կա­րող ու­սում ստա­նալ, իր հոր ձեռ­քից բռնած զբոս­նել կամ գնալ դպրոց… Ա­հա այս ին­չու­ներն են ծան­րա­ցած նրա սրտի վրա, ո­րոնք խա­թա­րում են հե­րո­սի ման­կութ­յան ջինջ ե­րա­զանք­նե­րը: «- Ին­չո՞ւ ես աչք ու ունքդ ի­րար տվել, հո­գի՛ս,- մայրս ա­փով հար­թում է հոն­քերս, իր հոն­քերն ի­րար է տա­լիս, նա­յում է աչ­քե­րիս: — ­Խո­սիր է, ի՞նչ է պա­տա­հել, ո՞վ է քեզ նե­ղաց­րել»: Որ­դին էլ մոր հար­ցին հար­ցով է պա­տաս­խա­նում. «-Ին­չո՞ւ է մե­ռել հայրս,- հարց­նում եմ: -­Քա­րա­ցավ աստ­ծու սիր­տը, տա­րավ…» (էջ 20): «Աչք ու ուն­քը ի­րար տված» որ­դու և «հոն­քերն ի­րար տված» (տխրած)[3] մոր պատ­կեր­նե­րը կեն­դա­նի կտա­վի պես գծա-գրվում են ըն­թեր­ցո­ղի աչ­քի առջև: ­Հո­մա­նիշ դարձ­վածք­նե­րի կի­րա­ռութ­յամբ գրո­ղը գե­ղար­վես­տո­րեն հա­սել է ապ­րու­մի հո­գե­բա­նա­կան նկա­րագ­րութ­յան: Իսկ սիր­տը քա­րա­նալ (ան­գութ, անխղճմ­տանք դառ­նալ) դարձ­ված­քի մեջ ամ­փոփ­վում են տա­ռապ­յալ մոր կսկիծն ու բո­ղո­քը. հե­ղի­նակն ինք­նան­պա­տակ չի գոր­ծա­ծել այս­տեղ նաև աստ­ված բա­ռը, ո­րով բո­ղո­քի ձայ­նը հենց աստ­ծուն է ուղղ­վում: Թվում է՝ ա­ռանց այս դարձ­վածք­նե­րի ըն­թեր­ցո­ղի հո­գուն չէին հաս­նի տա­ռապ­յալ մոր խոհն ու զգաց­մուն­քը, որ­դու նուրբ ու փխրուն հո­գու տա­ռա­պանքն ու ա­ղեր­սում­նե­րը: ­Մեկ այլ հատ­վա­ծում նո­րից տես­նում ենք մո­րը, ո­րը, ձեռ­քե­րը դե­պի եր­կինք մեկ­նած, մրմնջում է. «­Տուր մեզ ձեռքդ, տե՛ր, խեղճ ենք» (էջ14). ձեռ­քը տալ`օգ­նութ­յան հաս­նել, ձեռք մեկ­նել: Աստ­ծուց օգ­նութ­յուն խնդրող մո­րը հե­ղի­նա­կը պատ­կե­րա­վոր մի դարձ­ված­քի մի­ջո­ցով ա­վե­լի ու ա­վե­լի է վե­հաց­նում: Չ­նա­յած կյան­քը իր հեր­թա­կան հար­վածն է հասց­նում նրանց, բայց «ցա­վե­րով լցված էս աշ­խար­հում» միայ­նակ մայ­րը չի հանձնվում, չի հու­սալք­վում, հա­նուն իր զա­վակ­նե­րի պայ­քա­րում է և­ օգ­նութ­յուն խնդրում տի­րո­ջից: ­Վի­պա­կան մեկ ու­րիշ հյուս­ված­քում ներ­կա­յաց­ված է մոր և­ որ­դու բա­ժա­նու­մը. հու­զիչ մի տե­սա­րան, որ­տեղ մայ­րը որ­դուն ստիպ­ված բատ­րա­կութ­յան է ու­ղար­կում: Կսկիծն ու լա­ցը հո­գում խեղ­դած՝ ճա­նա­պար­հում է նրան ան­հայտ ուղ­ղութ­յամբ՝ հույ­սով, որ այն­տեղ որ­դին գո­նե սո­ված չի լի­նի. «Գնա՛, մա­տաղ, էն­տեղ և ­կուշտ հաց կու­տես (կշտա­նալ): ­Տես­նում ես, չենք կա­րո­ղա­նում ապ­րել» (էջ15): Որ­դու ներ­կա­յութ­յամբ ար­ցուն­քը խեղ­դած մոր ի­րա­կան ող­բեր­գութ­յու­նը սկսվում է հե­տո. նա ամ­բողջ օ­րը լա­լիս է և­ իր սփո­փան­քը գտնում ա­մուս­նու գե­րեզ­մա­նին, որ­տեղ սրտի դարդն է պատ­մում, ա­ղի ար­ցունք թա­փում որ­դու հա­մար: Ու­ժա­հատ մոր հո­գե­վի­ճակն ամ­փոփ­վում է խո­սուն մի դարձ­ված­քի մեջ. «­Մես­րո­պը հի­մա վի­զը ծռել է ու­րի­շի դռա­նը» (էջ 16): Ու­շադ­րութ­յուն դարձ­նենք ընդգծ­ված կա­պակ­ցութ­յա­նը. հե­ղի­նա­կը եր­կու դարձ­վածք­նե­րի յու­րօ­րի­նակ հա­մադ­րութ­յամբ կազ­մել է նոր դարձ­վածք: ­Հա­յե­րենն ու­նի վի­զը ծռել (մե­կի ա­ռաջ խեղ­ճա­նալ) և­ ու­րի­շի դռա­նը մնալ (ա­նօթ­ևան, ա­նօգ­նա­կան մնալ) դարձ­վածք­նե­րը: Առ­կա դարձ­վածք­նե­րի մաս­նա­կի փո­փո­խութ­յամբ հե­ղի­նա­կը ստեղ­ծել է զգաց­մուն­քա­յին ար­տա­հայտ­չա­կա­նութ­յամբ օժտ­ված նոր կա­պակ­ցութ­յուն՝ ի­մաս­տա­յին ընդ­լայն­մամբ՝ խեղճ ու ա­նօգ­նա­կան մնալ ու­րի­շի հույ­սին:

Ընդ­հան­րա­պես լեզ­վի ո­ճա­կան-ար­տա­հայտ­չա­կան կողմն ա­վե­լի բարձ­րար­ժեք է դառ­նում, երբ գրո­ղը դի­մում է ա­վե­լի խո­սուն դարձ­վածք­նե­րի (ի­դիոմ­նե­րի): ­Նա շատ հա­ճախ բա­ռակրկ­նութ­յու­նից ու միա­պա­ղա­ղութ­յու­նից խու­սա­փե­լու հա­մար գոր­ծա­ծում է այդ բա­ռին հո­մա­նիշ դարձ­ված­քը: Այս­պես, երբ մայ­րը խրա­տում է գո­ղութ­յան հա­մար ու­րի­շի տուն մտած որ­դուն, հե­ղի­նա­կը ան­վախ, ա­ներկ­յուղ բա­ռե­րի ի­մաս­տը փո­խա­րի­նում է գե­լի սիրտ կե­րած պատ­կե­րա­վոր դարձ­ված­քով. «-­Բա դուք ինչ­պե՞ս մտաք ու­րի­շի տու­նը, հո գե­լի սիրտ չե՞ք կե­րել»(էջ 44): Այս­տեղ հե­տաքր­քիր է նաև գել բա­ռի գոր­ծա­ծութ­յու­նը գրա­կան հա­յե­րե­նի գայլ բա­ռի փո­խա­րեն: Գ­րո­ղը խո­սում է իր հե­րոս­նե­րի լեզ­վով, իսկ նրա հե­րոս­նե­րը բար­բա­ռա­խոս գեղ­ջուկ­ներ են, և­ ո­չինչ չի փո­խում նրանց կեն­դա­նի լեզ­վում՝ դրա­նով ևս ­մեկ ան­գամ ընդգ­ծե­լով պարզ ու ան­պա­ճույճ գյու­ղա­կան մի­ջա­վայ­րը: ­Մեկ այլ գե­ղար­վես­տա­կան պատ­կե­րի մեջ խեղճ, ա­նօգ­նա­կան բա­ռերն ի­րենց տե­ղը զի­ջում են վի­զը ծուռ մնալ խո­սակ­ցա­կան դարձ­ված­քին: «-Իսկ թշնա­մու հա­մար ի՞նչ նշա­նա­կութ­յուն ու­նի, թե կկոր­չի ­Հախ­նա­զար­յան ­Հա­կո­բը, …ե­րե­խա­նե­րի վի­զը ծուռ կմնա» (էջ 53): ­Կամ վա­խե­նալ և չ­հաս­կա­նալ բա­ռե­րի ի­մաստ­նե­րը հա­մա­պա­տաս­խա­նա­բար փո­խա­րին­վել են ի­րենց հո­մա­նիշ սրտա­ճաք լի­նել և ­խելք­նե­րը չկտրել դարձ­վածք­նե­րով: «- Խ­նա­յի՛ր, խո­խե­քը սրտա­ճաք կլի­նեն, քոր­փա են, խելք­նե­րը չի կտրել» (էջ 41): ­Կամ. «Չ­գի­տեմ ին­չու, Ան­տո­նը ինձ ցույց է տա­լիս բռունց­քը (իր ու­ժով սպառ­նալ), աչ­քե­րը չռում է վրաս (զայ­րա­նալ, զար­մա­նալ) (էջ 38): Ու­սու­ցի­չը պինդ քա­շում է Ան­տո­նի ա­կան­ջից, իսկ նա աչ­քը չի ճպում » (թար­թել), (ոչ մի հուզ­մունք աչ­քե­րից չնկատ­վել) (էջ 38):

­Վե­պի հե­րոս­նե­րը սո­վո­րա­կան աշ­խա­տա­վոր մար­դիկ են՝ չար կամ բա­րի, ա­մաչ­կոտ կամ հա­մար­ձակ, դա­ժան կամ մար­դա­սեր, ո­րոնց խոս­քը խիստ բնա­կան է, ու, ինչ­պես տես­նում ենք օ­րի­նակ­նե­րից, միշտ ու­ղեկց­վում է ժո­ղովր­դա­կան կեն­դա­նի լեզ­վից քա­ղած դարձ­վածք­նե­րով:

 Ինչ­պես ար­դեն նշե­ցինք, դարձ­վածք­նե­րի մի­ջո­ցով ա­վե­լի ցայ­տուն են դրսևոր­վում ժո­ղովր­դա­կան մտա­ծո­ղութ­յունն ու ազ­գա­յին բնա­վո­րութ­յու­նը, նրանց կեն­սա­կեր­պում դա­րե­րով ար­մա­տա­ցած ա­դաթ­ներն ու սո­վո­րույթ­նե­րը: Ա­հա վի­պա­կան մի պատ­կեր, որ­տեղ եր­ևում է ­Շո­մի­կի մոր սնո­տիա­պաշ­տութ­յու­նը. գյու­ղում բժիշկ չլի­նե­լու պատ­ճա­ռով նա կան­չում է գրբաց ­Թա­գու­հուն` հի­վանդ որ­դուն բժշկե­լու, ով ե­րե­խա­յի հի­վան­դութ­յան պատ­ճա­ռը վախն է հա­մա­րում և­ ա­սում, որ պետք է «վա­խը քա­ղի» (էջ 21):

Ի դեպ, նշված դարձ­ված­քի բա­ցատ­րութ­յու­նը դարձ­վա­ծա­բա­նա­կան բա­ռա­րան­նե­րում չհան­դի­պեց. նույն ի­մաս­տով ա­վե­լի շատ տա­րած­ված են վա­խը բռնել, վա­խը չա­փել դարձ­վածք­նե­րը: ­Բայց ա­հա Մ.Ա­բեղ­յա­նը ­Վա­հագ­նի վի­շա­պա­քաղ մակ­դի­րը բա­ցատ­րե­լիս ման­րա­մասն ներ­կա­յաց­նում է քա­ղել բա­յի ի­մաս­տը՝ նշե­լով նաև վա­խը վեր քա­ղել կա­պակ­ցութ­յու­նը. «­Քա­ղել ­Հայկ. լեզ­վի նոր բառգր­քի մեջ բա­ցատ­րած է ի­մի­ջիայ­լոց. «ժո­ղո­վել՝ խլել հա­նել»… Այս ի­մաս­տով «քաղ» բա­ռը գործ է ած­վում և ­ժո­ղովր­դի մեջ, ո­րից և ­բա­ղադր­յալ բա­յը՝ քա­ղը տալ, կամ քաղ­հա­նել, որ է ցան­քի մի­ջից վնա­սա­կար խո­տե­րը կտրել, հա­նել, ժո­ղո­վել… Այս ի­մաս­տի վրա պետք է ա­վե­լաց­նել և ­ժո­ղովր­դի մեջ գոր­ծա­ծա­կան վեր քա­ղել ձևը, որ նշա­նա­կում է հա­նել, վե­րաց­նել, վերց­նել և ­գործ է ած­վում նաև հմա­յութ­յան մեջ, օ­րի­նակ «վա­խը վեր քա­ղել»: Ըստ Ա­բեղ­յա­նի՝ այս բա­յի նշված ի­մաս­տը նոր չէ մեր լեզ­վում. այն «կա ար­դեն և ­միայն «քա­ղել» բա­յի մեջ… Արդ վի­շա­պա­քաղ բա­ռա­ցի նշա­նա­կում է վի­շապ հա­նող, վի­շապ վեր քա­ղող կամ ցա­ծից վերց­նե­լով ժո­ղո­վող, այլև վի­շապ քաղ­հա­նող, այ­սինքն, ինչ­պես քաղ­հան­քի ժա­մա­նակ, վնա­սա­կար վի­շապ­նե­րը հա­նող, վերց­նող»[4]: Այս­տե­ղից էլ՝ վա­խը քա­ղել բա­ռա­ցի նշա­նա­կում է վա­խը՝ որ­պես վնա­սա­կար եր­ևույթ, հա­նել, ժո­ղո­վել, իսկ ար­դեն դարձ­վա­ծա­յին ար­ժե­քով՝ վա­խե­նա­լուց հի­վան­դա­ցա­ծին սնո­տի մի­ջոց­նե­րով բժշկել: ­Նույն սնո­տիա­պաշ­տա­կան հա­վատ­քը դրսևոր­վում է վի­պա­կան պատ­կե­րի շա­րու­նա­կութ­յան մեջ՝ մեկ այլ դարձ­ված­քի գոր­ծա­ծութ­յամբ. իր գոր­ծը «պատ­վով» կա­տա­րե­լուց հե­տո գրբաց ­Թա­գու­հին խորհր­դա­վոր կեր­պով ա­սում է. «Աս­տո­ւած չա­րը խա­փա­նի» (էջ 21), որ նշա­նա­կում է Աստ­ված զերծ պա­հի, ա­զա­տի փոր­ձան­քից: ­Խոս­քի ար­տա­հայտ­չա­կա­նութ­յան, ի­մաս­տա­յին խտաց­ման վառ օ­րի­նակ­ներ են աչ­քը բաց (կեն­դա­նի, չմե­ռած), սիր­տը կոտ­րած (վշտա­ցած, հու­սա­հատ­ված) դարձ­վածք­նե­րը: Կ­յան­քի դժվա­րութ­յուն­նե­րի տակ կքած ­Խա­սա բի­բու մե­ծա­գույն ե­րա­զան­քը որբ թո­ռա­նը գրա­ճա­նաչ տես­նելն է: Ն­րա «մշու­շա­պատ աչ­քերն» ու «թոն­րի կրա­կով թրծված կնճիռ­նե­րը» լուռ վկա­ներն են այն դառն ու դժվար կյան­քի, ո­րի առջև, սա­կայն, ծնկի չի ե­կել «որ­բա­սա­տար» տա­տը, ո­րով­հետև կյան­քում դեռ մե­ծա­գույն նպա­տակ ու­նի, և «…քա­նի աչքս բաց էր, ա­սի տես­նեի իմ որբ, սիր­տը կոտ­րած ­Բաբ­կենս էլ տի­րա­ցել է էդ լույ­սի շո­ղին, նոր մեռ­նեի: Իմ սիր­տը կոտր­ված ­Բաբ­կենս: … Եվ լաց են լի­նում մայրս ու ­Խա­սա բի­բին ի­րենց սիր­տը կոտր­ված որ­բուկ­նե­րի հա­մար» (էջ 49): ­Մի փոք­րիկ նկա­րագ­րութ­յան մեջ միև­նույն դարձ­ված­քը գոր­ծած­վում է ե­րեք ան­գամ, ո­րը ինք­նան­պա­տակ չէ. դարձ­ված­քի կրկնութ­յան մի­ջո­ցով նկա­րագր­վող ի­րա­վի­ճա­կի տպա­վո­րութ­յու­նը կրկնա­կի ազ­դե­ցիկ է դառ­նում. սրա­նով ևս մեկ ան­գամ հե­ղի­նակն ընդգ­ծում է իր որբ հե­րոս­նե­րի՝ ­Շո­մի­կի ու Բաբ­կե­նի ծանր ու դժվա­րին ճա­կա­տա­գի­րը:

      Առ­հա­սա­րակ միև­նույն դարձ­ված­քի կրկնութ­յա­նը կամ հո­մա­նիշ դարձ­վածք­նե­րի գոր­ծա­ծութ­յանն է դի­մում գրո­ղը հե­րոս­նե­րի հո­գե­բա­նա­կան ա­նե­լա­նե­լի ի­րա­վի­ճակ­նե­րը պատ­կե­րե­լիս: Ա­հա սար­սա­փած ­Շո­մի­կը. «Ան­տո­նը որ ձեռք է բարձ­րաց­նում, իմ ծնկնե­րը թու­լա­նում են, դա­սա­րա­նում ա­մեն ինչ խառն­վում է ի­րար, մթնում են աչ­քերս» (էջ 46): Ծնկ­նե­րը թու­լա­նալ, ի­րար խառն­վել, աչ­քե­րը մթնել (վա­խե­նալ, հուզ­մուն­քից (վա­խից) ի­րեն կորց­նել, վա­խից տե­սո­ղութ­յու­նը թու­լա­նալ) հո­մա­նիշ դարձ­վածք­նե­րով հե­ղի­նա­կը խտաց­ված խոս­քի մեջ կրկին ամ­փո­փում է մեծ ա­սե­լիք: Այս­տեղ հե­տաքր­քրա­կան է նաև այն, որ դաձ­վածք­նե­րով են ձևա­վոր­վել ամ­բող­ջա­կան նա­խա­դա­սութ­յուն­նե­րը: Այս հատ­կա­նի­շը, ի դեպ, բնո­րոշ է բա­յա­կան դարձ­վածք­նե­րին, ո­րոնք «կա­րող են «ի­րեն­ցով լցնել» ամ­բողջ նա­խա­դա­սութ­յու­նը»[5]:

­Սիրտ մրմռաց­նող, հո­գի տակ­նուվ­րա ա­նող պատ­կեր­նե­րով հա­րուստ է վե­պը, ո­րոնք ա­վե­լի ջերմ ու ան­մի­ջա­կան են դառ­նում կրկին դարձ­վածք­նե­րի առ­կա­յութ­յամբ: ­Քե­ռու տանն ա­պա­վի­նած Շո­մի­կին ձմռան մի ցուրտ գի­շեր դուրս են ա­նում տնից, և ­խեղճ մա­նու­կը, ցրտից դո­ղա­լով, քայ­լում է խա­վա­րում՝ ան­հայտ ուղ­ղութ­յամբ: Իր հե­րո­սի թշվառ ու ա­նօգ­նա­կան վի­ճա­կը հե­ղի­նակն ամ­փո­փում է նվա­զա­բե­րութ­յան հեն­քով ա­ռա­ջա­ցած մի դարձ­ված­քում. «Գնում եմ ան­հույս, ա­հից ու ցրտից կծկված, դար­ձած մի բուռ ու լաց եմ լի­նում» (էջ 60): ­Մի բուռ (փոք­րա­մար­մին) ան­վա­նա­կան դարձ­ված­քը, խոս­քի բո­վան­դա­կութ­յամբ պայ­մա­նա­վոր­ված, բնագ­րա­յին գոր­ծա­ծութ­յան մեջ ձեռք է բե­րել նաև խեղճ ու ա­նօգ­նա­կան ի­մաս­տը (մի բուռ +դառ­նալ): Որբ ­Շո­մի­կի միակ ու ան­փո­խա­րի­նե­լի պաշտ­պա­նը մայրն է, ո­րի կեր­պա­րը էա­կան դեր է խա­ղում վի­պա­կան ողջ հյուս­ված­քում (այս մա­սին վկա­յում են վե­րը նշված օ­րի­նակ­նե­րը): Ա­հա նա՝ աշ­խար­հով մեկ ե­ղած, ան­չափ ու­րա­խա­ցած մայ­րը, երբ ի­մա­նում է, որ իր որ­դին վեր­ջա­պես պի­տի դպրոց գնա: ­Մոր սերն ու ան­սահ­ման նվի­րու­մը որ­դուն հե­ղի­նա­կը ար­տա­հայ­տում է դի­պուկ մի դարձ­ված­քով. «Գ­նանք, աչ­քի լույս: Կ­յան­քը ձեռ­քը մեկ­նել է մեզ, կապ­րենք…» (էջ 135): Ո­ճա­կան յու­րա­հա­տուկ ար­ժեք ու­նեն աչ­քի լույս, ձեռ­քը մեկ­նել դարձ­վածք­նե­րը՝ հետև­յալ ի­մաս­տա­յին կող­մե­րով. աչ­քի լույս՝ շատ սի­րե­լի, պաշ­տե­լի անձ, ձեռ­քը մեկ­նել՝ օգ­նել, սա­տա­րել: ­Նույն միտ­քը ար­տա­հայտ­վում է քե­ռի ­Մո­սու խոս­քում մեկ այլ դարձ­ված­քով. «­Բաց­վել է կյան­քի դու­ռը ձեր նման որ­բուկ­նե­րի ա­ռաջ…» (էջ 135): Ընդգծ­ված կա­պակ­ցութ­յու­նը հան­դի­պում է ա­ռանց հո­դի, սա­կայն, մեր կար­ծի­քով, այ­վազ­յա­նա­կան խոս­քում (չնա­յած որ գոր­ծած­վել է հո­դով) հան­դես է ե­կել դարձ­վա­ծա­յին ար­ժե­քով. դուռ(ը) բաց­վել, բա­նալ, բաց ա­նել՝ ելք, հնա­րա­վո­րութ­յուն ստեղ­ծել, օգ­նել, փրկել (նե­ղութ­յու­նից դուրս գա­լու):

­Վի­պա­կան մեկ այլ հյուս­ված­քում դարձ­ված­քի գոր­ծա­ծութ­յամբ հե­ղի­նա­կը վեր է հա­նում այն ա­նա­սե­լի տա­ռա­պանքն ու զրկանք­նե­րը, որ կրել է միայ­նակ մայ­րը՝ «դեռ չթևա­վոր­ված ճու­տերն պա­հե­լով­՝աչ­քե­րի մեջ կո­րած մի հույս»: «­Մայրս գլխի է ընկ­նում, բա­ցատ­րում է, որ ին­քը ար­յուն-քրտինք չի թա­փել (դառն աշ­խա­տել, չար­չար­վել), ան­հեր ե­րե­խա պա­հել, որ տա օ­տա­րին» (էջ 31): Ինք­նա­տիպ է նաև աղ ու կրա­կը թա­փել դարձ­ված­քը, ո­րը գոր­ծած­ված է սո­վո­րա­կան լաց լի­նել հա­րադ­րութ­յան փո­խա­րեն: «-­Վար­դա­նուշ,- գո­մում թնդում է Ա­ռա­քե­լի ձայ­նը,— աղ ու կրակդ մի՛ թա­փի մեզ վրա, պետք չէ, թող մնա» (էջ 15): Ընդգծ­ված օ­րի­նա­կը, կա­րե­լի է ա­սել, հա­ճա­խա­դեպ գոր­ծա­ծութ­յուն չու­նի, սա­կայն առ­կա է ժո­ղովր­դա­խո­սակ­ցա­կան լեզ­վում և ­հե­ղի­նա­կա­յին գոր­ծա­ծութ­յան մեջ լրա­ցու­ցիչ նրբի­մաս­տով է առ­կա­յա­ցել. ար­տաս­վել ի­մաս­տին հա­վել­վել է նաև բո­ղո­քել, ընդվ­զել ի­մաս­տը:

­Վե­պում հա­ճախ հան­դի­պում են նաև աչք, սիրտ, գլուխ, լե­զու, խելք բա­ղադ­րիչ­նե­րով ընդ­հա­նուր տա­րա­ծում գտած դարձ­վածք­ներ, ո­րոնք կրկին յու­րա­հա­տուկ նրբե­րանգ­նե­րով են գոր­ծած­վում գյու­ղա­կան կո­րած ու մո­ռաց­ված, ա­ներ­ևույթ աշ­խար­հում բնակ­վող շի­նա­կան­նե­րի խոսք ու զրույ­ցում: ­Բե­րենք բնագ­րա­յին օ­րի­նակ­ներ. «Այն օ­րից, երբ իմ աչ­քի ա­ռաջ սպա­նե­ցին քե­ռի Ա­լեք­սա­նին, այդ օր­վա­նից ­Յա­պո­նը ինձ­նից չի հե­ռա­նում» (էջ 20): «-­Լե­զուդ շատ ես եր­կա­րաց­րել, Ա­վան, կկտրեմ…» (էջ78) : «…­Բամ­բա­սո­ղի լեզ­վի տակ հո փուշ չկա» (էջ 245): «-­Քե­ռի ­Մո­սին հար­ձակ­վում է ,- ետ վերց­րու խոսքդ: -Լա՛վ, հո­րեղ­բայրս խել­քը թռցրել է, ձե՞զ ինչ է պա­տա­հել: ­Խելքդ գլուխդ հա­վա­քիր, հո­րեղ­բայր…» (էջ 78): «­Հե­տո էլ ինքս ինձ­նով հպար­տա­նում եմ, որ թե­կուզ գո­ղութ­յամբ, բայց կա­րո­ղա­նում եմ Ե­ղեգ­նա­ձո­րում պա­հել իմ գլու­խը և ­մորս վրա բեռ չդառ­նալ» (էջ 88): «-­Հի­մա դու իմ ձեռ­քից չես պրծնի, ինձ Ե­գոր կա­սես…» (էջ 88): «Աչ­քերն են վառ­վում մի տխուր կրա­կով» (էջ 17): «…Ի­հար­կե մեր սիր­տը պի­տի ցա­վի մեր ե­րե­խա­յի հա­մար, որ սրտո­վը ա­մու­սին չու­նե­ցավ, դժբախ­տա­ցավ» (էջ 245):

Աչ­քի ա­ռաջ (մե­կի ներ­կա­յութ­յամբ, բա­ցա­հայտ), լե­զուն եր­կա­րաց­նել (խո­սե­լու չափ ու սահ­մա­նից դուրս գալ, հո­խոր­տալ), լեզ­վի տակ փուշ չլի­նել (ա­նար­գել խո­սել), խել­քը թռցնել (խել­քից, բա­նա­կա­նութ­յու­նից զրկվել, հի­մա­րա­նալ), խել­քը գլու­խը հա­վա­քել (սթափ­վել, ուշ­քի գալ, ի­րեն հա­վա­քել), գլու­խը պա­հել (մի կերպ ապ­րել, գո­յութ­յու­նը պա­հել), ձեռ­քից պրծնել (ա­զատ­վել), աչ­քե­րը վառ­վել (մեծ հուզ­մուն­քից աչ­քե­րը փայ­լել, ներ­քին ապ­րում­ներն ար­տա­հայտ­վել աչ­քե­րի փայ­լով), սիր­տը ցա­վել (վշտա­նալ, տխրել) և ն­ման դարձ­վածք­նե­րով ոչ միայն տի­պա­կա­նաց­վում են վի­պա­կան կեր­պար­նե­րը, այլև ընդգծ­վում է նրանց սո­ցիա­լա­կան հո­գե­բա­նութ­յու­նը:

Այ­վազ­յա­նի վե­պում գոր­ծած­ված դարձ­վածք­նե­րի քննութ­յու­նը վկա­յում է, որ դարձ­վածք­նե­րի հարս­տութ­յան ու հա­րատ­ևութ­յան հոր­դա­հոս աղբ­յու­րը ժո­ղովր­դա­խո­սակ­ցա­կան լե­զուն է, ո­րին ան­խար­դա­խո­րեն հա­վա­տա­րիմ է մնա­ցել մեծ գրո­ղը: ­Դարձ­վածք­նե­րի ըն­ձե­ռած ան­սահ­ման հնա­րա­վո­րութ­յուն­նե­րից օգտ­վե­լով՝ գրո­ղը սեղմ ու դի­պուկ խոս­քի մեջ կա­րո­ղա­ցել է խտաց­նել իր մեծ ա­սե­լի­քը:  Ս. ­Մել­քոն­յանն է նկա­տում. «­Դարձ­վածք­նե­րը խտաց­ված խոս­քի ան­զու­գա­կան ար­տա­հայ­տութ­յուն են: ­Դարձ­վածք­նե­րի սեղմութ­յու­նը պայ­մա­նա­վո­րող հիմ­նա­կան հան­գա­ման­քը բա­ռը ընդ­հան­րաց­ման մեծ ու­ժով օգ­տա­գոր­ծելն է… ­Խոս­քի սեղ­մութ­յու­նը պայ­մա­նա­վոր­վում է ոչ միայն նրա­նով, որ սրանց մեջ ա­վե­լորդ ոչ մի բառ չկա, այլ որ շատ սո­վո­րա­կան, «հա­սա­րակ» բա­ռե­րը հան­դես են գա­լիս որ­պես խոր բո­վան­դա­կութ­յան կրող­ներ, որ­պես խորհր­դա­նիշ»[6]:

­Չա­փա­զանց­ված չի լի­նի, ե­թե ա­սենք, որ դարձ­վածք­նե­րի տե­ղին և ­ճիշտ գոր­ծա­ծութ­յամբ Ս.Այ­վազ­յա­նի խոսքն ար­դեն ինք­նա­տիպ է ու հա­րուստ ժո­ղովր­դայ­նութ­յամբ, որ հնչում է գյու­ղա­կան մա­քուր ու ա­նա­ղարտ բնաշ­խար­հից ծնունդ ա­ռած շի­նա­կա­նի շուր­թե­րից և ­նո­րից վե­րա­դառ­նում հե­ղի­նա­կի ա­կունք­նե­րին:

[1] Ս.Մելքոնյան, Ակնարկներ հայոց լեզվի ոճաբանության, Ե., 1984, էջ 200:

[2] Ս.Այվազյան, Ասուր, հե՜յ, Ասուր, Ե., 1985 , էջ 4:

[3] Դարձվածքների բացատրությունները կարելի է գտնել` Պ.Բեդիրյան, Հայերենի դարձվածքների ընդարձակ բացատրական բառարան, Երևան, 2011, Մ.Սուքիասյան, Ա.Գալստյան, Հայոց լեզվի դարձվածաբանական բառարան, Երևան, 1975:

[4] Մ.Աբեղյան, Երկեր, հ. Ը, Ե., 1985, էջ 120:

[5] Պ. Բեդիրյան, Ժամանակակից հայերենի դարձվածաբանություն, Ե., 1973, էջ 184:

[6] Ս.Մելքոնյան, Ակնարկներ հայոց լեզվի ոճաբանության, Ե., 1984, էջ 193:

 

About The Author

Related posts

Leave a Reply