Հոկտեմբերի 22, 2018

Առաքել Կոստանդյանց, «Արցախի պատմություն». Շախկակի սուրբ հրաշագործ նահատակի մասին…

Առաքել Կոստանդյանց, «Արցախի պատմություն». Շախկակի սուրբ հրաշագործ նահատակի մասին…

Սկիզբը այս էջում

ՇԱԽԿԱԽԻ ՍՈՒՐԲ ՀՐԱՇԱԳՈՐԾ ՆԱՀԱՏԱԿԻ ՄԱՍԻՆ

Հին ձեռագրում [նշվում է], որ Ղարադաղից Բաղտասար անունով ոմն այր գրում է, թե աստված բարկացավ պարսից երկրի վրա, և մորեխը եկավ ծածկեց գետնի երեսը, կերան ամենայն դալար և բույս, երաշտն էլ ավելի շատ ոչնչացրեց, քան մորեխը: Դրա պատճառով այդ երկրում սաստիկ սով եղավ, բոլոր կողմերում նրանց հացի և ապրելու ակնկալությունը վերացավ: Իսկ նույն ժամանակում Աղվանից երկրում մեծ առատություն կար, որի համար Պարսկաստանից անթիվ քարավաններ էին բազմացել մեր այս երկրում, ամենքը գնողներ և հաց տանողներ էին: Դա քաջ Ջվանշիրի թագավորության ժամանակ էր, բայց պարսից իշխանության տակ էր:

Այնպես պատահեց, որ պարսից երկրից՝ Շաղախի նահանգից, որ մոտ է Արտավուլ քաղաքին, մի ծանրագույն քարավան գալիս իջևանում է Ամարաս քաղաքի գետի վրա՝ Աղվանից կաթողիկոս Գրիգորոսի սուրբ Աթոռին առընթեր: Ամարաս քաղաքում մեծ առատություն էր ամեն ինչի՝ թե՛ ցորենի, թե՛ գարու կամ գինու, որովհետև հողը բերրի էր և արդյունարար: Երբ քարավանն իջավ այնտեղ, ոմանք գնացին դեպի քաղաք՝ հաց մուրալու, ոմանք էլ՝ Գրիգորոսի սուրբ Աթոռը: Գործի անհաջողությունից ելնելով՝ այնտեղ մնացին հինգ օր:

Բայց իրենց հետ ունեին իննամյա մի մանուկ, որը գնում-գալիս էր Գրիգորոսի սուրբ Աթոռը: Նա շատ գեղեցիկ տեսք ու դիմագծեր ուներ, վարքով բարի էր, քաղցրախոս էր և համեստափայլ: Լսում էր, ինչ որ հայրը և նրա ընկերները խոսում էին սուրբ Աթոռի վանականների կարգերի և օրինապահությունների մասին, որովհետև տեսնում էին գիշերային զանգակահարության ժամերգությունները և ամեն առավոտ ժամերգությունը երեք անգամ կրկնելը: Այս ամենը տեսնելով՝ գովում էին հայերի հաստատուն օրինակատարությունները բոլոր ժամերին: Մանուկը լսում էր նրանց բոլոր ասածները, բայց երթևեկում էր վանականների հետ, որովհետև նրանք ըստ բնական օտարասիրության մանկանը միշտ կերակուրներ ու հաց էին տալիս: Նա ուտում էր և տանում էր հորն ու նրա ընկերներին: Վանականները սիրում էին նրան, խաղում էին նրա հետ և երբեմն ասում էին. «Կփոխվե՞ս արդյոք հայոց դավանաբանության»: Նա քաղցրությամբ պատասխանում էր. «Ես կամենում եմ այդ բանն ասել ձեզ, եթե դուք կամենաք ինձ քաղցրությամբ ընդունել ձեր շարքում: Բնավ ցանկություն չունեմ վերադառնալ իմ հայրենիքը»: Նույն օրը հայրը և ընկերները պատրաստեցին ցորենի բեռները և առավոտյան վերկենալով՝ բարձեցին իրենց բեռները և ճանապարհ ընկան գնացին: Բայց մանկան հայրը կանչեց որդուն, սակայն նրան չգտավ, ընկերները գնացին, ինքը մնաց այնտեղ: Գնաց Ամարան (՞) քաղաքը, [որդու համար] դիմեց հանցավորներին, բնակիչներին, վանականներին, բայց չկարողացավ գտնել որդուն, ուստի կորած թողեց այնտեղ, ինքը գնաց, գտավ ընկերներին և գնացին իրենց երկիրը:

Օրեր անց մանուկը ելավ եկավ սուրբ Աթոռը, և վանականները տեսնելով ուրախացան, իմացան նաև նրա հաստատուն ցանկության մասին, որի համար գնացին և հայտնեցին վեհափառ Հայրապետին: Նա մանկանը կանչեց իր մոտ, հարցում արեց և նրանից տեղեկացավ [գործի] իսկություններին, որ ցանկանում էր դավանել լուսավորչականություն և մկրտվել հանուն Հոր և Որդվո և սուրբ Հոգու: Դրա համար [Հայրապետը] հրամայեց վանականներին կրթել՝ նախապատրաստել մկրտելու մանկանը և նրա անունը կոչել Գրիգոր՝ համաձայն Գրիգորոս Կաթողիկոսի անվան: Վանականները ըստ հրամանի մեծ հանդիսավորությամբ կատարեցին նրա մկրտությունը, ապա մկրտվածին տարան վարժարան՝ սովորելու հայրենի լեզուն: Սկսեց դասառությունը, գնում էր դեպի առաջ, զարգանում էր, որպես թե արբյալ էր սուրբ Հոգու ծորաններում: Ուսումնական աշակերտներով անցնում-յուրացնում էր գիտության, ուսման խնդիրներ: Անդադար զբաղվում էր Աստվածաշունչ գրքով. այդ ընթացքում՝ մի քանի տարում, ավարտեց գրքերը՝ [յուրացնելով] նրանց ներքին և խորին իմաստը: Եվ ավարտելուց հետո ստացավ նախասարկավագյան աստիճան ու առանց ձանձրության հանձն առավ Տաճարի սպասարկման գործը. մկրտում էր, որովհետև լուսարարությունը և մյուս պաշտոնները հանձնել էին նրան, քանի որ վարքով ու բարքով առատ էր և առաքինի, ճշմարտաբան և սրբակենցաղ, հյուրասեր, ամեն ինչով կատարյալ: Արտաքուստ՝ մարմնի շարժումներով իսկությամբ ու ակներևաբար պայծառափայլ էր վանականների և այնտեղ եկած ուխտավորների առջև: Բոլոր տեղերում տարածվեց նրա բարեգործության և արդարության անունը, ուրիշների հետ ախորժալուր խոսելու ժամանակ նրա բերանից առաքելական խոսքեր էին զեղվում-թափվում, և խրատական բաներ հիշեցնելիս արդարև հիացել էին նրա հորդաբուխ և ճոխ հռետորաբանությունից:

Երբ բոլոր տեղերում տարածվեց նրա բարելավության անունը, երթևեկողներից նրա համբավը հասավ ծնողների ականջին, թե իրենց որդին կենդանի է և գտնվում է Գրիգորոսի սուրբ Աթոռում, փոխել է դավանությունը և ուսանել հայոց բոլոր գրքերը, շատ պայծառ ու վայելուչ է գեղեցկությամբ և հասակով:

Երբ ծնողները լսեցին, ուրախացան, բայց ընդունեցին բարեկամների և ազգականների հորդորները ու ծնողական գութի պատճառով չկարողացան համբերել, որի համար նրա հայրը վերկացավ, զինվորական կարգով ճանապարհվեց և ուղղակի եկավ երանելի Կաթողիկոս Գրիգորոսի սուրբ Աթոռը և որպես անծանոթ՝ գիշերը մնաց այնտեղ՝ հյուրընկալության սենյակում:: Առավոտյան վանականների ծառաների միջոցով և իր հարցաքննությամբ անծանոթաբար իր մոտ կանչեց որդուն և նրա հետ խոսեց հավատին առնչվող զանազան բաներ ու ներքնապես հիացավ խիստ խելացի խոսքերից և ծաղկահասակ տեսարաններից, մանավանդ պայծառափայլ երեսից: Մտքով չափում էր և վարանում, թե. «Լավ է՝ մենք մեռնենք, քան այսպիսի շնորհազարդ որդին թողնենք ուրիշների ձեռքում»:

Երկար խոսակցությունից հետո որդին գնաց, բայց հայրը չկարողացավ ծանոթանալ նրան: Այդ պատճառով վեհափառ Հայրապետի դռնապաններին հայտնեց՝ գնալ տեսնել նրան: Եվ գնաց, ողջունեցին միմյանց, ինչ-որ խոսակցությունից հետո հայրը բացեց իր մանկան խորհուրդները և հայտնեց Հոգևոր հորը, թե այս Գրիգոր անունով տղան իրենց որդին է, հացի սղության ժամանակ եկել է այդտեղ, ցորեն առել իրենց երկիրը տանելու, [այդ ժամանակ մանուկը] մնացել է այդտեղ, և չի իմանում՝ ինչի՞ պատճառով: Բոլոր բաները, անցած պատահարները պատմեց, և ճանաչեցին իսկապես, որ նա մանկան հայրն է: Անօրենը դիմում է Հայրապետին. «Բարեհաճեցե՛ք, ո՜վ Հայրք, և տվեք իմ որդին, առնեմ, գնամ իր մոր մոտ, որովհետև մայրը, լսելով այստեղ գտնվելու նրա համբավը, չի կարող երբեք դադարել լացելուց և արտասվաթոր ողբալուց»,- ասում էր և խնդրում: Բայց դժվար [բան] էր խնդրում: Մինչ խոսում էին այս ամենի մասին, սրբասնունդ պատանի Գրիգորը տակավին [ոչինչ] չգիտեր:

Նույն ժամին կանչեցին սարկավագ Գրիգորին, ցույց տվեցին նրան, թե. «Ահա քո հայրը, արդյոք ճանաչո՞ւմ ես, ցանկանում է քեզ տանել քո մոր մոտ, ի՞նչ ես կամենում անել կամ ի՞նչ պատասխան ես տալիս»: Որդին այդտեղ ուրանում է հորը, թե երբեք չի իմացել նրան և չի ճանաչում. հրաժարվում է նրանից՝ որպես զազրելի և որդնալից ինչ-որ բաների գարշահոտությունից, հորը տեսավ շարժումներից ու խոսքերից՝ [որոշելով], թե բնավ հոժար չէ նրա խոսքերը կատարել: [Հայրը] բարկացավ որդու վրա, կամեցավ ինչ-որ վնաս հասցնել, բայց շուտով [նրան] արտաքսեցին՝ նետեցին դուրս և դուռը փակեցին. մնաց պարսպից դուրս:

Բայց խիստ շիկացել էր անշիջանելի բարկությամբ և կատաղել ինչպես գազան, մռմռում էր, թե ինչպե՞ս կարելի է լուծել առաջ եկած գործը: Զանազան քննությունից հետո չկամեցավ վերադառնալ իր տունը, այլ [որոշեց] գնալ Տավրեժ [Թավրիզ] քաղաքը և այնտեղ բողոքել պարսից թագավորին ու արքունիքից հրաման ստանալ, որպեսզի նրանով կարողանա տանել իր որդուն: Ինչպես մտածեց, այնպես ճանապարհ ընկավ, գնաց ուղղակի Տավրեժ քաղաքը և այնտեղ արքունի ատյանին մանրամասն պատմեց բոլոր դիպվածները: Ընդունելով նրա խոսքերը՝ նրանք ծանրագույն խոսքերով հրովարտակ գրեցին սուրբ Աթոռի կաթողիկոսի վրա՝ ասելով. երբ արքունի այս հրովարտակը հասնի ձեզ, արդարև վայել չէ երկու իշխանությունների միջև ընդդիմություն և հակառակություն անել, այլ քաղցրությամբ որդին տալ այդ մարդուն: Եթե ո՛չ, մշտապես անխափան կլինեն գերեվարություն և սպանություն ամբողջ հայաստանցիների ազգի սահմաններում, և հազարավոր, բյուրավոր անձանց կորուստ կլինի մի անձի վնասի համար: Այսպես գրեցին, կնքեցին արքունի գիրը և տվեցին նրա ձեռքը: Նա վերցնելով ուղղակի եկավ սուրբ Աթոռը և հրամանագիրը տվեց Հայրապետի ձեռքը: Նրանք կարդացին բոլորը և լսեցին ամենայն գրածները: Բայց թղթաբերին ժամադրեցին սպասել մինչև երեք օր, որպեսզի իրենք քննություն անեն և ապա իրենց միտքը հայտնեն նրան:

Ըստ հրովարտակի պահանջին՝ գավառային մի քանի մեծամեծ իշխաններով հանդերձ մեծ քննություն արին, և վերջնական վճիռն այն եղավ, որ որդին տան հորը: Դրա համար մի քանի օր հետո պայմանավորվեցին այնտեղ ատյան կանչել անօրեն մարդուն և նրա որդի, սրբասնունդ պատանի Գրիգորին: Վերստին թուղթը բերեցին այնտեղ, կարդացին և խոսքերը հասցրին պատանու ականջներին ու հայտնեցին՝ պատճառ չլինել այնքան անմեղ անձանց կորստյան: [Պատանին] թե. «Տեսավ. արդարև ինքն է պատճառ», և խոնարհվեց նրանց խոսքերին:

Սակայն այստեղ իսկապես հիվանդանում է գրիչս՝ ճառելով՝ գրելով մութ և խավար անհնարին տագնապը, որ հասել էր նրա սրբափայլ մտքերի վրա:

Այնտեղ պետք էր տեսնել վճռից հետո ճնշող արցունքների հոսքը, նրա գլխապտույտը, մարմնի կարողությամբ շվարելը, անդամների թուլացումը, աչքերի մթանալը: Ի վերջո գլորվում-ընկնում է վեհափառ Ստեփանոս Հայրապետի և բոլորի առջև: Ուստի բոլորը արտասվում էին: Եվ բռնելով ձեռքերից՝ վերկացրին տառապյալին: Նա եկավ ընկավ Հայրապետի գիրկը, համբուրեց նրա ձեռքն ու ոտը, և նա համբուրեց պատանու ճակատը: [Սա] գնաց ընկավ Աղվանից կաթողիկոս Գրիգորոսի տապանին. խնդրում-աղաչում էր, հոգին հալում-թափում նրա վրա, խնդրում էր ազատության հնարներ: Ապա այնտեղից վերկենալով՝ համբուրեց սուրբ սեղանը և ավետարանը ու ասաց. «Հրաժարվում եմ քեզնից, ո՛վ սուրբ սեղան», և այդպես էլ՝ մյուս բոլորից: Ելավ և եկավ ողջունեց սրբակրոն եղբայրներին, և համբուրվեցին [վերջին անգամ]:

Գառը ելավ հոտից և ընկավ գիշակեր գայլի առաջ:

Հետիոտն գնաց անօրեն հոր հետ: Երբ մի քիչ հեռացան, հայրը կապեց որդու ձեռքերը և ասաց նրան. «Գնա՛ հետիոտն, որովհետև դա է արժանի քեզ, եթե իմ կամքին հնազանդված լինեիր, իմ ուսերի վրա վերցրած կտանեի»: Երբ մոտեցան մի լեռան, որ գտնվում է Դիզափայտ լեռան ստորոտում՝ արևելյան կողմում՝ երկու ժամի ճանապարհով հեռու, մինչ գնում էին զառիվայր քարքարոտ տեղով, այնտեղ աղաչեց հորը արձակել իր ձեռքերը: Նա ծնողական գութով արձակեց: Մինչ գնում էին նույն տեղով, որդին փախչելու հնարներ էր գտնում կամ՝ ուրիշ այլ բաներ: Դրա համար սկսեց քայլերն արագացնել և, երբ հոր հայացքից հեռացավ, փախավ արագ ընթացքով: Բայց հայրը զգույշ էր, գիտեր նրա միտքը, որ չի կամենում իր հարազատ որդին լինել: Ուստի մտրակեց հեծած երիվարին՝ ստիպելով գնալ նրա հետևից: Որդին կամենում էր ավելի հարթ և ծաղկազարդ տեղ անցնել և գնալ: Հայրը բարձրաձայն գոչեց նրա հետևից, իսկ նա չկամեցավ հետ նայել. և որքան գոչեց, նույնքան [որդին] անհոգորեն փախչում-գնում էր:

Ուստի նույն վայրկյանին անօրեն հայրը, մերկացնելով սուրը, բարկությամբ հասավ նրան և կատաղած, գազանաբար սրախողխող արավ ողորմելիին: Նույն ժամին տեսավ մեծ լույս՝ ծագած քրիստոսի սուրբ վկայի բազմահատ մարմնի վրա: Երբ հայրը տեսավ ակներև երկնքից կախված, արդարև մնաց հիացած, թմրել էր և մնացել բազում տարակուսությամբ պաշարված: Բարկությունն անցնելուց հետո ինքնին ուշաբերվելով՝ զարթնեց որդեկորույս բարկության արբեցումից և ընկավ սաստիկ ողբալից արցունքների ծովալիճը. չէր կարողանում գտնել աստծո հրաշագործության հնարները՝ կամ իր անձի ազատության, կամ որդու մարմնի ամփոփման. նրա բոլոր կողմերում վիհ էր և անզերծանելի շղթա՝ ընկած նրա պարանոցին: Ինքն իրեն վա՜յ, վա՜յ էր գոչում՝ ասելով, թե. լավ կլիներ՝ որդու փոխարեն այդտեղ ինքը երիվարից ընկներ և մեռներ, քան ձեռքերը մխեր որդու անմեղ արյան մեջ: Երբ այն դառնագին լացից դադարեց, գնաց սուրբ վանքը, որ այժմ կոչում են Սպիտակ խաչ: Սա գտնվում է նույն լեռան ստորոտում՝ արևելյան կողմում, որտեղ նահատակվեց քրիստոսի սուրբ վկան. նրանից [վանքից] հեռու է մեկ ժամի ճանապարհով: [Անօրենը] գնաց նույն վանքը և աղաչելով ու արտասվելով նրանց հայտնեց եղած դեպքերի մասին:

Վանականները ճանաչեցին և հայտնեցին վանահորը, որովհետև ամենքը ճանաչում էին սուրբ վկային: Հայրը փախավ այդտեղից, որովհետև բոլոր պատահածներն ու հրաշքը պատմել էր:

Այդ ժամանակ վանականները և վանահայրը վերկացան գնացին եկեղեցական ամենայն սպասքով՝ թերևս բերելու նրա մարմնի սուրբ նշխարները [մասերը՝ կտորները]: Երբ գնացին այնտեղ, ցանկացան ձեռքները մեկնել,  ժողովել վկայի կտրատված մասերը, սակայն հրաշքով չկարողացան մոտենալ սրբին, մինչև առաջիկա գիշերը ցույց տվեց Պետրոս վարդապետին, թե այստեղ պետք է մնալ: Ուստի տեսան ամեն ինչի պատրաստությունն այնտեղ ամփոփված, և երբ սուրբ մարմինը ամփոփեցին նահատակության տեղում, ակներև մեծ լույս ճառագայթեց [շողշողաց] երկնքից սուրբ տապանի վրա, որից բժշկության բազում հրաշքներ եղան: Եվ սուրբ տապանի վրա մի եկեղեցի շինեցին:

Մեր այս ժամանակում մի մարդ՝ անունը Ավագ, երկու աչքով կույր, յոթ տարի ուխտավոր մնաց սուրբ վկային, նորոգեց եկեղեցին: Դրա համար համառորեն ծոմ էր պահում, ոտնաբոկ այցելում էր սուրբ տապանին՝ առաջնորդ ունենալով քրոջը: Նույն գիշերը լիապես ողջացավ անբուժելի կուրությունից, որի համար երկուսն էլ ուխտեցին չամուսնանալ մինչև մահ, ծառայել միայն սուրբ գերեզմանին: Հին մատուռը ևս քանդեցին, նոր հիմք նետեցին և շինեցին, որի քարերը մարդիկ [բերեցին] սրբազան եպիսկոպոս Սարգսի հրամանով: Օծեցի ես անարժանս:

Սուրբ վկայի բարեխոսությամբ ողորմեա՛ քրիստոս, աստված բոլոր հավատացյալների՝ ողջերի և ննջեցյալների, ի Տեր, ամեն…

ՄՆԱԽՈՐՀԵԿԻ ԲԺՇԿԱՐԱՐ ՆԱՀԱՏԱԿՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ

Աղվանից երկրի հայաստանցիների ազգի թագավորության ժամանակ հաստատ և ճոխ էր Հայաստանը [Հայաստան կար], և թագավորները հաջորդաբար նստում էին իրենց աթոռներին, շեն ու շեն տեղեր էին բոլոր քաղաքները և ավանները, դաշտային տեղերը լի էին բնակությամբ՝ Երասխ գետից մինչև Կուր գետը, բերրի Մուղանի դաշտը, որ լի էր բնակությամբ ու մարդկանցով: Դրանց շարքում՝ Երասխ գետին մոտ, մի գյուղաքաղաք կար, որի հիմնադրի անունը դրեցին նրա վրա: Նա պարթև էր՝ հաղթանդամ՝ անունը Պապի: Այժմ բոլորի բերանում հնչում էր Պապե. դեռևս չգիտեն այդ բառի իմաստը: Հին ժամանակներից այնտեղ բնակվում էին մահմետականներ (՞):

Դառնանք մեր պատմության խնդրին:

Նույն ժամանակ պատերազմներ էին սկսվում բոլոր կողմերում՝ ալանաց ազգից և պարսիկներից, բազում գերեվարություն և ասպատակություն եղան Հայաստանում, ուստի հայերը սկսեցին նվազել և հետզհետե շարժվել դեպի լեռնային տեղերը:

Այս ժամանակ սուրբ վկաներ էին զավակները մի մարդու, որի անունը Ստեփանոս էր, քրոջ անունը՝ Մինա, եղբոր անունը՝ Խորհեն, որի համար հասարակության բերանում՝ Մնախորհեն է: Երկուսն էլ մասնավորաբար գիտեին գրքերը, քույրը տասնչորս տարեկան էր, եղբայրը՝ տասնհինգ: Երբ քրիստոնյաների սաստիկ հալածանք եղավ պարսից ազգից՝ բնական թշնամիներից և լեռնաբնակ ալանների ազգից, պարսից արքան կամեցավ մեր այս ազգը հավատափոխ անել: Ըստ Եղիշեի պատմագրության՝ հաստատվում է դա. այստեղ սակավ-ինչ երկարաբանություն կա:

Մենք դառնանք մեր խոսքին:

Երբ մանուկները տեսան հայերի հալածանքը անօրեններից, որոնք նույն ժամանակ բնակվում էին Պապե կոչված ավանում, խորհուրդ արին միմյանց հետ փախչել և հեռանալ դեպի վերին Հայաստան կամ գտնել կրոնավորների և կուսանաց ինչ-որ անապատ և այնտեղ անցկացնել իրենց կյանքը: Ավելի լավ էին համարում արդարև խոտաճարակ կյանքով անցկացնել իրենց օրերը, քան թե մեծ փառքով մնալ անօրենների ձեռքում: Դրա համար հագուստ և աման, ուտելիք պատրաստեցին ընտանիքից գաղտնի և առաջիկա գիշերը ելան ու փախան դեպի լեռնային տեղերը: Նախ ջանում էին գտնել մի շատ ամուր տեղ, որպեսզի ցերեկը այնտեղ մնան թաքնված: Եվ գիշերը ելան գնացին [այդտեղից], իրենց մտածածով հենց այդ գիշերը եկան քարքարոտ մի փոքրիկ բլուր, որին կից ձորակում՝ քաղցրահամ աղբյուր: Բայց փոքրիկ բլրի գագաթին բուսել էին մշտադալար դափնի ծառեր, միմիայն նրա գլխին կան բուսած: Դրանցից բացի նույն տեղում՝ դաշտում տարածված անթիվ բլուրների գագաթներին, բնավ որևէ բույս չէր գտնվի: Որպես թե ի սկզբանե հենց սուրբ վկաների համար արարչապետի խոսքով են ստեղծագործվել [ծառեր]:

Դադար առնելով այնտեղ մինչև երեկո՝ գնացին խմելու ջուր բերին: Այնտեղ երեք օր թաքնված մնացին, որովհետև պարսից բանակը սփռվել-տարածվել էր հարթ դաշտի ներքևում՝ մի քիչ հեռու: Երբ դրանք եկել էին գիշերը, ողորմելիները տակավին անտեղյակ էին: Երբ [խմելու] ջուրը սպառել էին, Խորհենը վերկացավ գնաց՝ իբր թե գաղտնաբար ջուր բերելու: Նույն ժամին [այնտեղ] հեծյալներ և ասպատակավորներ կային, որոնք, տեսնելով նրան, անմիջապես հասնում և բռնում են նրան: Վերև նայելով՝ նրանք տեսան քրոջը՝ ծառերի տակ նստած. ասես թե ջինջ լույս էր փայլում նրա երեսից, և նրանց աչքում երևում էր որպես անմարմին [էակ], որ նստել այնտեղ, աղոթում էր:

Խորհենին բռնեցին և տարան քրոջ մոտ, նստելով հարցրին. «Որտեղի՞ց եք գալիս և ո՞ւր եք գնում, այստեղ՝ անմարդաբնակ վայրում, ի՞նչ եք կամենում անել»: Վկաներն ասում են. «Աստծո ծառաներն ենք, ցանկանում ենք գնալ վերին Հայաստան, լեռնային տեղերում գտնել աղոթատեղիներ, մնալ այնտեղ, անցկացնել մեր կյանքը»:

Վկաներին [առնչվող] բոլոր անցքերին տեղեկանալուց հետո ցանկացան նրանց տանել իրենց զորապետի մոտ նրա զինվորների աչքում հաճոյանալու համար՝ ասելով, որ եթե այսպիսի չքնաղապանծ աղջիկը և գեղեցկագույն տղան տանեն իրենց զորապետին, անշուշտ, նրանից կստանան ազնվագին պարգևներ և ընծաներ: Այս ամենը մտածելով, սուրը ձեռ(քներ)ին, վախեցնելով և ստիպելով ցանկանում էին տանել: Նրանք չկամեցան գնալ՝ ասելով, թե իրենց համար բարվոք է այդտեղ մեռնել, քան կատարել նրանց կամքը: Այս խոսքերից զայրանալով՝ անօրենները բռնեցին նրանց ձեռքերից, վար քարշեցին, թերևս կարողանան բռնությամբ տանել: Տեսան, որ ահա՛ հոժարությամբ ընդունում են մահը, քան ապրելը: Դրա համար այնտեղ նրանց վրա պահապաններ թողին և անցան-գնացին բանակը ու այնտեղ զորապետին պատմեցին բոլոր իրողությունները, մանավանդ աննման գեղեցկությունները, որովհետև անօրենները բնական սեր ունեն՝ ինչ-որ վավաշոտ ցանկասիրությամբ, գեղեցիկ դեմքեր ունեցողների նկատմամբ: Ուստի նույն ժամին ինչ-որ փոքր զորագնդի զորապետ վերկացավ գնաց քրիստոսի վկաների մոտ, և տեսան արդարև պատմածից ավելի պատվականներ են: Նստեցին թավազարդ ծառերի տակ, պահապանները մեջտեղ առան անմեղ գառներին և տարան իրենց գլխավորի և մեծամեծերի մոտ: Խրթին խոսքերով հարցաքննության տակ գցեցին, թերևս կարողանան համոզել և մեղմացնել նրանց սրտերը, որպեսզի կարողանան մահմետական կրոնին դարձնել, ինչպես նաև երդվեց ու խոստացավ Խորհենին կարգել ամբողջ զորքի գլխավորը, սրբասնունդ [քրոջը] ընծա տանել պարսից թագավորին և դարձնել գլխավոր տիկին. ամենքը նայում էին նրա ձեռքին որպես ծառա:

Երբ վկաները լսեցին, արդարև զարմացան այնքան հիմար խոսքերի վրա, որ իսկապես իրենց մտքից դուրս էին նրանց բոլոր այդպիսի սնոտիապատիր [խաբեական] խոսքերը: Վկաները, աներկյուղ պատասխանելով, զարմացական ծիծաղաբանությամբ ասում էին՝ դրանք ճշմարիտ խոսքե՞ր էին, թե՞ խաղ են անում իրենց հետ: Եվ պնդում են. «Այս են մեր վերջնական խոսքերը. չունենք այնպիսի լսելիք [ականջներ], որ ընդունենք ձեր ասածները»:

Չար գազանը տեսավ, որ նրանցից գլխովին վերացել է հոժարության հոգին, իսկությամբ գիտեր նրանց միտքը, որ բնավ հոժարություն չունեն ընդունելու յուր խոսքերը: Նույն ժամին աչքը գցեց զինվորներին, ծանոթացրեց նրանց, որ բռնեն նրանց, տանջեն և անողորմաբար չարչարեն, բայց հարցաքննությամբ գոնե զղջալով դառնան մահմետական հավատին: Այդ նպատակով սկսեցին գազանաբար նրանց վրա արձակել զինվորների գունդը, յուրաքանչյուրի ձեռքին սուր՝ շրջապատեցին նրանց, մեջտեղ առան և ծակոտելով նրանց մարմինները՝ ջերմաջերմ կարմիր արյամբ ներկում էին քարերը և կանաչագեղ ծաղկունքը, [արյամբ] թրջվել-թաթախվել էր նրանց հանդերձանքը: Կրկնվող հարցերով որքան հարցնում էին, նրանք առավել խստությամբ էին պատասխան տալիս:

Դրա պատճառով [զորապետը] հրամայեց կապել նրանց ձեռքերն ու ոտքերը և նետել երեսների վրա: Կատարեցին ըստ զորապետի խոսքի. կապելով պարանով՝ քարշեցին, և այնպիսի՜ դառն կտտանքով սպանվեցին այնտեղ, ու նրանց նշխարված [մասնատված] մարմինները դրեցին սրբազգի ծառերի տակ: Ուշ երեկո էր, անօրենները հետ դարձան աղբյուրի մոտ: Տեսան ակներև երկնքից պայծառ լույս ճառագայթած սրբերի նշխարների վրա: Մեծ զարմանքով աղբյուրին մնացին թմրած, ամենքը զղջանալով ասում էին՝ վա՜յ իրենց, որ ձեռքները առանց մտմտալու մխեցին նրանց անմեղ արյան մեջ և չեն կարող բնավ զերծ լինել նրանց անմեղ արյունից. մնացին մեծ տրտմաթիռ խորհրդածության մեջ: Բայց նրանցից մեկն ասաց, որ այդպես թողնելով՝ իրենց կրկին կնետեն հավիտենական հրի մեջ, ուրեմն մի քանի զինվորների ուղարկեն վերին Հայաստան, որ [իրողությունը] հայտնեն նրանց: Զորապետը դա կատարեց. մի քանի զինվոր ուղարկեց, գնացին այնտեղ, Հայաստանում պատմեցին բոլորը՝ երկնքի հրաշքը, լույսի ծագումը սուրբ վկաների վրա:

Երբ հայերը լսեցին, ազդարարեցին բոլոր գյուղերին, որ գան, հավաքվեն նահատակների տեղը՝ այն նշանավոր բլուրը. ամենքին ծանոթ էր վկաների տեղը: Առավոտյան պահին հոգևորականների և մարմնավորների մեծ բազմություն եկավ, հավաքվեցին այնտեղ՝ եկեղեցական ամենայն զարդերով ու սպասքով, թերևս կարողանան տանել հայոց եկեղեցիները և նշանավոր տեղում ամփոփել նրանց սուրբ նշխարները, և դա լինի ուխտավորների, հիվանդների և բոլոր ցավերի բուժելու տեղ: Այն օրը մնացին այնտեղ, հսկեցին գիշերային պաշտամունքով, սաղմոսներով և օրհնությամբ մինչև արշալույս, որ վերցնեն տանեն: Նույն գիշերը սուրբ վկաները երևացին մի քահանայի, [որը պահանջեց] բոլորովին չշարժել այնտեղից, այլ ամփոփել նույն նահատակված տեղում` փոքրիկ բլրի գագաթին` ծառերի տակ: Ըստ վկաների երևալուն` չկարողացան տանել:

Դրա համար նույն մահացման տեղում շինեցին զույգ տապան և նրանց նշխարները ամփոփեցին այնտեղ: Նույն ժամանակում բքաբեր ախտերի բժշկության բազմաթիվ հրաշքներ եղան: Շատերը նույն ախտից կարկամած շրջում են, իսկ այժմ մեր չարագույն ժամանակում այն ախտերի նույն հրաշք բժշկությունը խիստ տարածվել է: Ես հենց ականատես եմ եղել և տեսա շատերը բոլորովին բժշկված: Ախտերի հրաշքը բոլորովին չերևաց, նաև անհամար ուխտավորները շարունակաբար, առանց ընդմիջելու միշտ երթևեկում էին, չտեսանք, որ մեկը այնտեղից վերադառնա առանց նշխարներից բուժվելու: Գտնվում է այս վկայականը Դիզակի նահանգում` Ցրիվ կոչված բնակությունից ներքև` դեպի մեծ գետը Երասխ, դաշտային տեղում` մի քանի մղոն հեռու նույն բնակությունից, որովհետև նրանց կալվածներում է գտնվում սուրբ վկայարանը: Մի քանի աստվածասեր մարդիկ շրջապատի պարիսպ են շինել, հետամուտ են նրա վրա եկեղեցի կառուցել: Քրիստոսին փառք հավիտյանս, ամեն:

Շարունակելի

About The Author

Related posts

Leave a Reply