Օգոստոսի 20, 2019

Ազգակցականություն նշող հասկացությունների ուսումնասիրության շուրջ

Ուր էլ լինես, ինչ էլ լինես, թե ճանաչես ապուպապիդ, դու կորած չես…

Մհեր Քումունց բ.գ.թ., դոցենտ, Սյունիքի հայագիտական հետազոտությունների կենտրոնի գիտական ղեկավար

 

Ազգակցություն նշող տերմինները միշտ էլ եղել են լեզվաբանների ուշադրության կենտրոնում: Բառերի իմաստաբանական այս ասպարեզի կարևորությունը իրապես պայմանավորված է որոշ հանգամանքներով: Նախ՝ ազգակցություն նշող տերմինները կազմում են ներքնապես համակարգված և արտաքնապես սահմանազատված իմաստային դաշտ: Այս առումով Գ. Ջահուկյանը առաջարկում է իմաստային վերլուծության լեզվաբանական զանազան մեթոդներ:[1] Ապա՝ ազգակցություն նշող տերմինները որոշակիորեն կայունացած են տաբեր լեզուներում: Այս հանգամանքն էլ առաջադրում է տերմինների պատմահամեմատական մեթոդի ուսումնասիրություն, որ կարևոր է լեզվի պատմական զարգացման համար: Հետո՝ ազգակցություն նշող տերմինները, դրանց իմաստային ձևերն ու յուրահատկությունները ներկայացնում են լեզուն կրող ժոովրդների լեզվամտածողությունը, ապրելակերպը, ազգային առանձնահատկությունները: Եվ վերջապես՝ «Ազգակցության տերմինները վճռական դեր ունեն ընտանիքի և հասարակության կազմակերպման պատմության ուսումնասիրման հարցում»:[2]

Ազգակցական կապ նշող հասկացությունների ուսումնասիրմամբ զբաղվել են շատ լեզվաբան-հեղինակներ, որվքեր առնչություն են ունեցել բառերի իմաստաբանական հարցերի հետ: Այս խմբի բառերին վերաբերող ստուգաբանությունները նույնպես քիչ չեն: Ընտանիք, ազգակցական կապ նշող որոշ բառեր հնդեվրոպաբանական ստուգաբանության շրջանակներում կարելի է համարել ավարտված: Այսպես՝ հայր, մայր, եղբայր, քույր բառերի առումով ուսումնասիրությունները բազմաթիվ են և նույնիսկ վերականգնված են սրանց հ.-ե. ձևերը, հայերենի նախաձևերը:

Պետք է նշել, որ «ցեղակցական տերմինաբանության վերլուծությունը և պատմական ազգագրական տվյալների հետ նրա զուգահեռությունը հնարավորություն են տալիս ոչ միայն բացահայտելու միասնության շրջանի հնդեվրոպական ընտանիքի ու ազգակցական հարաբերությունների պատկերը, այլև գաղափար կազմելու որոշ ավելի վաղ առանձնահատկությունների և հետագա տեղաշարժերի մասին»:[3]

Հնդեվրոպաբանության մեջ բառիմաստային ձևերի քննությամբ որոշակի կարծիք-տեսակետներ են առաջացել այն մասին, թե ինչ կարգ ու կառուցվածք են ունեցել հնդեվրոպական ընտանիքը, ընտանեկան, ազգակցական հարաբերությունները: Գ. Ջահուկյանը նշում է, որ հնդեվրոպական ընտանիքը բնութագրվում է նրանով, որ ամուսնացած զույգը դեռևս ինքնուրույնություն չունի, և չի կարելի խոսել իսկական իմաստով ամուսնության, բուն իմաստով այր ու կնոջ սերտ հարաբերության մասին: Ավելի ամուր են համայնքային կապերը, քան ամուսնական: Այս երևույթը փաստում է կին-ամուսին նշանակող բառերի բացակայությունը կամ սակավ լինելը: Ընտանիքը տարամուսնական է՝ էկզոգամ, այսինքն՝ կինը բերվում էր դրսից, այդ պատճառով շատ են ամուսնու՝ այր-ամուսնու ազգականները նշող բառերը՝ /*suek´ru «սկեսուր», *g´/ւ/lou «տալ», daiuer «տեգր», *ineter «տեգրակին, ներ»/ և այլն: Կնոջը դրսից բերելու փաստի վկայություններն են որոշ բառեր, որ մատնանշում են բերելը կամ ամուսնացնելը, ինչպես՝ *uedh «բերել. կին բերել, ամուսնանալ», *do «տալ, կնության տալ»: Բուն ներամուսնությունը, հավանաբար, զարգացել է սկզբնական տարամուսնական տոհմային համայնքում գործող զուգամուսնությունից, քանի որ, ամենայն հավանականությամբ, տարամուսնությանը զուգահեռ գործել է նաև զուգամուսնությունը, այսինքն՝ ամուսնություն համայնքի ներսում: Այս իրողությունն են փաստում ընտանիք-ազգակցականություն նշող որոշ բառերի նրբիմաստները, կամ իմաստային ձևերը, որ հնարավոր է նաև դրան նախնական լինելը, ինչպես՝ *bhrater «եղբայր» նախապես նշանակել է նաև տոհմի անդամ, *suesor «քույր» բառը ունեցել է *sue «իր, սեփական՝ պատկանող», իսկ հայր և մայր բառերը նշանակել են նաև ավագ սերնդի արական և իգական ներկայացուցիչներ /հայերենում պահպանվել են սրանց վերաիմաստավորումները՝ հայրենիք և այլն/: Հայր և մայր բառերին հակադրվել են *atta «արյունակից հայր, դաստիարակ», *anna «սնող մայր» բառերը: Ազգակցականություն նշող շատ բառերի մթագնումը կամ չստուգաբանելը խոսում է պահպանված բառերի իմաստային տեղաշարժի մասին, որ կախված է հասարակական հարաբերություններից:[4]

Բայց կան բառեր, որոնք մինչև օրս էլ ուշադրություն են գրավում, տակավին ավարտված չեն դրանց ուսումնասիրությունը, ձևեր, նախաձևեր վերջնականապես վերականգնված չեն իմաստաբանական, բառակազմական և ընդհանրապես ստուգաբանական տեսանկյուններից:

Նախ պետք է նշել, որ բառապաշարի ընդհանրական շերտ կազմող ազգակցություն նշող այդ բառերի ստուգաբանական բոլոր տեսություններն էլ ունեն խոցելի կողմեր: Կարծում ենք՝ որոշ բառերի առումով՝ ծին-ծնող, որդի, զավակ, թոռ, ծոռ, ծռլյանգ և այլն, եղած ստուգաբանությունները, այնուամենայնիվ, ավարտված չեն, կրում են հարցադրումներ, ունեն անճտություններ:

Թե ինչու են այդ հաճախականություն ունեցող բառերը դժվար ստուգաբանվում, կարելի է բացատրել մի շարք տեսանկյուններից: Օրինակ Մեյեն «զավակ»[5] անվան ստուգաբանության մեջ նշում է, որ «որդի» և հաճախ «աղջիկ» անունից խուսափել են ժառանգ ունենալուն վերագրված կարևորության իսկ պատճառով. և դրանով է բացատրվում, անշուշտ, այն, որ «որդի» անունը ավելի հաճախ է փոխարինված, քան «աղջիկը», որովհետև հնդեվրոպական նահապետական իրավակարգում ամենից առաջ «որդի»-ն էր ցանկալի:

Սակայն այս առումով էլ հայ լեզվաբանությունը որոշակի հաջողություններ ունեցավ:

Հ. Աճառյանը իր վերջին ուսումնասիրություններում միայն գտել է որդի արմատը: Ուրջու «խորթ որդի» հայերենի չստուգաբանված բառերից է: Հեղինակը բառը զուգահեռել է հօրու, մօրու «խորթ հայր», «խորթ մայր» բառերին ու գտել ու մասնիկի նույնականությունը ուրջուու-ի հետ: Այսինքն՝ ուրջուու-ն մասնիկ է, իսկ ջ-ն՝ սեռականի վերջավորություն՝ գեղջ, կնոջ և այլն: Ուրեմն՝ ուրջու-ի արմատը ուր-ն է, որ նշանակում է «որդի»: «Այսպես գտնում ենք մի նոր կորած բառ կամ արմատ հայերենում: Այդ բառն էլ մեկնվում է ճիշտ հնխ. Putro»-«որդի» բառով, որի մեջ նախաձայն p-ն կորել է /հմմտ. polo ուլ/, և t-ն դարձել է r-ից առաջ ւ /հմմտ. mutro մուր, aratrom> արաւր, patros > հաւր/»:[6]

Ինչպես նկատելի է, ազգակցականություն նշող նման բառեր իսկապես դժվար են ստուգաբանվում:

Անկասկած, պատահական չէ, որ չկա «երեխա» նշանակող հնդեվրոպական մի բառ: Այս դեպքում ամեն մի լեզու ունի արտահայտման իր միջոցները, որոնք նրան են հատուկ և գրեթե բոլորն էլ երկրորդական են:[7]

Հենց այս առումով դժվարություններ ունեն նաև սերունդ նշող բառերի ստուգաբանությունը:

Մենք կփորձենք ստուգաբանել թոռ բառը, որից հնարավոր ենք համարում ազգակցականություն նշող այլ բառերի ծագումը:

Հ. Աճառյանը թոռ բառահոդվածի տակ նշում է գրաբարում հանդիպած բաղադրությունները, ապա հավաստում բառի բնիկ լինելը՝ հնխ. *tor-արմատից, որ *ter- արմատի միջին ձայնադարձն է:

Հայերենի բարբառներում այն գրեթե նույնական արտասանություն ունի՝ գրբ. թոռն, «Հայոց լեզվի բարբառային բառարանում», զարմանալիորեն, նշված չէ բառը: Բայց նրան համանուն գտնում ենք բավականին բառեր, այսպես՝ թոռ «ուռկան», թոռ /թուռ/ «անձրև», թոռ /Ղրբ./ «հացի ծաղիկ, փուչ», թոռ «ականջի բլթակ», թոռ /Հճն./ «թանձր», թոռ /Հճն./ «հավի թառ», թոռ /Վն./ «ասեղնագործություն»: Սրան զուգահեռ «ն» վերջնահանգով բառեր նույնպես կան՝ թոռնը=թորը «կողմ» և այլն: Թոռ արմատով բաղադրություններ, գուցե և պարզ ձևեր /սա առայժ մեր քննության նյութի մեջ չի մտնում/ նույնպես կան, ինչպես՝ թուռուն /Ուրմ., Վն. և այլն/«կտրիճ», «ազնվազարմ», թոռնորդել «շատ թոռներ ունենալ»[8] և այլն:

Մեր կարծիքով՝ հենց թոռ բառի արմատը պետք է նույնացնել ծոռն և կոռն+հոռն «թոռի թոռան որդի», «ծոռան թոռը» արմատներին: Ի դեպ՝ կոռն արմատը ՀԼԲԲ նշում է միայն ՂՐԲ. Բարբառում: Մլխ. Բարբառն ունի կոռնակ «շան լակոտ» բառը: Գոր., Ղրբ., Մղր, Թբ., ունի նաև կոռնը=կուռ «թև» բառը:[9]

Որպեսզի ապացուցված համարենք թոռ և ծոռ բառերի նույնական ծագումը, սկսենք բառի արտաքին հնչյունական ձևերի բաղդատումից: Հ.-ե. *t— հայերենում հայերենում տալիս է թ. այն որոշակի տեղաշարժերի է ենթարկվել՝ վերածվելով ծ-ի, հմմտ.՝ թորել-ծորել և այլն: Հայերենի բարբառներում թ-ն, լինելով բաղադրյալ հնչյուն, ստանում է ոչ միայն ծ, այլև ս, տ, իբրև տ-ս հնչյունակապակցական ձևի պարզեցում: Այժմ մեզ մնում է ապացուցել թոռ և ծոռ-կոռ բառերի ընդհանրությունը ծոռ բառի իմաստային և հնչյունական ամբողջության մեջ: Հ-ե. *g´-ն հայերենում, ինչպես ընդունված է, տալիս է ծ, ինչպես՝*g´ar- ծիծառ, *g´en-ծնոտ, *g´rso-ծառ և այլն: Հ.-ե. հնչյունաբանությամբ զբաղվող հեղինակներից քչերն են նկատել հնչյունափոխության այն երևույթը, որ համընկնում է հայերենի՝ հ.-ե մայր լեզվի անջատվելու շրջանին: Սրան վերաբերող նկատառումներ են ունեցել Պոկոռնին, Ջահուկյանը, բայց նույն զուգահեռված բառերը համարել են չստուգաբանված: Խոսքը վերաբերում է հնդևրոպական ծ>կ /*g´>*k/անցմանը:

Հնչյունական այս անցման հնարավոր լինելը ապացուցվում է նաև ազգակցականություն ցույց տվող ծոռն-կոռն բառերի նույնացմամբ: Նախ նշենք, որ կոռնը բառը ստուգաբանված չէ: Մեկնության կարիք ունի ոչ միայն կոռն բառի թոռ կամ ազգակցականություն իմաստը, այլև, որ ավելի տարածված է՝ թև իմաստը: Մենք առայժմ զերծ ենք մնում կոռնը-թև-ի ստուգաբանությունից, չնայած մեր կողմից նկատած օրենքով՝ այս բառն էլ ունի իր զուգահեռը՝ կոռն-ծեռն-կըեռն:

Այսպիսով՝ հայերենի թոռ-ծոռ-կոռ ազգակցականություն նշող բառերը համարում ենք նույնական ծագմամբ: Մեր կարծիքով՝ նախապես եղել է թոռ, որ հայերենի ինքնուրույնության շրջանում տվել է ծոռ, բայց շարունակվել է նաև հ.-ե նախաձևի գործածությունը՝ կոռն, որ դուրս է մնացել հ.-ե զարմիկ լեզուներից, իսկ հայերենում պահպանվել է: Այս դեպքում էլ տրամաբանելի կամ գոնե ենթադրելի է, որ ազգապահպանման համար այս և նման բառեր կարևոր դեր են խաղացել. ճանաչելի է եղել արյունակցական շարունակությունը. այս երևույթը բնորոշ է ուծացումից փրկվող ազգերին, որ ենթագիտակցորեն ճանաչել են որդու կամ զավակի թոռին, թոռան թոռին, թոռան թոռի թոռին, թոռան թոռի թոռի թոռին: Այսպես էլ առաջացել է յոթ պորտ հասկացությունը, որ, մեր հաշվարկով, ամբողջանում է հայր, որդի, թոռ, ծոռ, կոռ բառերի շարքում:

 

 

 

 

 

 

[1] Տե´ս, Г. Б. Джаукян, Опыт анализа терминов родства с применением универсальной лингвистической модели (УЛМ) («Известия АН СССР», 1982, № 1, серия 4, «Литература и язык»):

[2] Լրաբեր հասրակական գիտությունների, Ազգակցության անունները V դարի հայերենում (ազգակցության գոյաբանական հարաբերությունների բառային արտահայտվածությունը), Գ. Հակոբյան, Երևան, 1985/7, էջ 72:

[3]Գ. Ջահուկյան, Հայոց լեզվի պատմություն, Երևան, 1987թ., Էջ 83:

[4] Տե´ս Գ. Ջահուկյան, Հայոց լեզվի պատմություն, Երևան, 1987թ., Էջ 83-84:

[5] Այսպես տակավին առկախ է զավակ բառի ստուգաբանությունը: Զավակի գոյականի իմաստային խմբերը զանազան են՝
1. Ծնունդ, որդի (տղա կամ աղջիկ), 2.Սերունդ, հետնորդներ: 3. (փոխաբերական) Մարդ, որպես որևէ վայրի բնակիչ՝ բնիկ կամ որպես որևէ ժողովրդի՝ ազգի հարազատ ներկայացուցիչ: Արևելքի զավակ, հայի զավակ, 4. Մարդ, որ հոգով ու մարմնով կապված՝ անձնուրացորեն նվիրված Է մի բանի, 5. Մարդ, որը կրում Է իր միջավայրի կամ ժամանակի բնորոշ գծերը: Դարի զավակ: 6. Որևէ վայրի ծնունդ: Անտառի՝ դաշտի՝ լեռների զավակ: 7. (փոխաբերական) Արդյունք, հետևանք, որևէ բանի առաջ բերած երևույթ: Կրքի զավակ: 8. Զավակս կամ (հնացած)՝ Զավա՛կդ իմ: Որդուն, ինչպես և երիտասարդի դիմելու փաղաքշական ձև:

[6] Հ. Աճառյան, Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի, Երևան, 2004թ., էջ 65:

[7] Ա. Մեյե, Հայագիտական ուսումնասիրություններ, Երևան, 1978թ., Էջ 186-187:

[8] Հայոց լեզվի բարբառային բառարան, Հ., Բ, Երևան, 2004թ., էջ 1128-129:

[9] Նույն տեղում, էջ 152:

About The Author

Related posts

Leave a Reply